Kursy • Poradniki • Inspirujące DIY • Forum

Tranzystor MOSFET - co warto wiedzieć?

MOSFET to rodzaj tranzystora, który działa jak elektroniczny włącznik sterowany napięciem. Dzięki niemu słaby sygnał, np. z pinu Arduino, może włączać urządzenia pobierające duży prąd: silniki, taśmy LED, grzałki czy elektrozamki. Nazwa to skrót od ang. metal-oxide-semiconductor field-effect transistor, czyli tranzystor polowy.

Jak działa MOSFET?

Element ten ma trzy wyprowadzenia. Bramka (G) służy do sterowania, a przez dren (D) i źródło (S) płynie prąd do obciążenia. Działanie MOSFET-a można przyrównać do kranu: bramka to pokrętło, a dren i źródło to rura. Gdy podamy odpowiednie napięcie między bramką a źródłem, kran się otwiera i płynie prąd. Bez tego napięcia kran jest zakręcony.

Skąd wzięła się nazwa tranzystor polowy? Bramka nie styka się bezpośrednio z resztą tranzystora - oddziela ją bardzo cienka warstwa izolatora (tlenku krzemu). Napięcie na bramce wytwarza pole elektryczne, a ono tworzy pod izolatorem przewodzącą ścieżkę, tzw. kanał, między źródłem a drenem. Gdy napięcie znika, kanał też znika i prąd przestaje płynąć. Budowę MOSFET-a pokazuje poglądowy przekrój poniżej.

MOSFET z kanałem N - przekrój z podłożem P, obszarami N+ źródła i drenu, izolującym tlenkiem, bramką i kanałem N

Budowa tranzystora MOSFET z kanałem N - przekrój poglądowy

Ponieważ bramka jest odizolowana, do jej sterowania nie potrzeba prądu, tylko napięcia. W praktyce oznacza to, że MOSFET prawie nie obciąża mikrokontrolera, który nim steruje. Jedyny wyjątek to sama chwila przełączania - bramka działa wtedy jak mały kondensator, który trzeba naładować lub rozładować, więc na moment płynie niewielki prąd.

MOSFET a tranzystor bipolarny - różnice

Oba rodzaje tranzystorów mogą pracować jako włączniki i wzmacniacze, ale steruje się nimi inaczej. Tranzystor bipolarny potrzebuje prądu płynącego przez bazę, a MOSFET - tylko napięcia na bramce. Najważniejsze różnice w praktyce:

  • MOSFET sterujemy napięciem, a tranzystor bipolarny prądem bazy,
  • bramka MOSFET-a prawie nie pobiera prądu, więc nie obciąża mikrokontrolera,
  • włączony MOSFET działa jak bardzo mały rezystor, więc mniej się grzeje,
  • przy małych prądach, np. dla jednej diody LED, wystarczy tranzystor bipolarny.

Kiedy wybrać MOSFET? Przede wszystkim wtedy, gdy trzeba przełączać prąd rzędu amperów, np. silnika czy taśmy LED. Tranzystor bipolarny przy takim prądzie potrzebowałby dużego prądu bazy i mocno by się grzał. Przy niewielkich obciążeniach, do ok. 100 mA, sprawdzi się każdy z nich.

Do czego służy MOSFET w praktyce?

MOSFET najczęściej pełni rolę elektronicznego przełącznika, który pozwala mikrokontrolerowi włączać mocniejsze urządzenia. Bez niego pin Arduino, który daje tylko niewielki prąd, nie poradziłby sobie z takim obciążeniem. Typowe zastosowania tranzystora MOSFET to:

  • włączanie taśmy LED 12 V z Arduino lub ESP32 i regulacja jej jasności,
  • sterowanie silnikiem DC, wentylatorem albo pompką wody,
  • załączanie grzałki stołu w drukarce 3D,
  • sterowanie elektrozamkiem lub elektrozaworem,
  • zabezpieczenie układu przed odwrotnym podłączeniem zasilania.

Co ciekawe, MOSFET jest najczęściej produkowanym elementem elektronicznym w historii. Miliardy maleńkich tranzystorów tego typu pracują w każdym procesorze i każdej pamięci. Pierwszy działający MOSFET zbudowali w 1959 roku Mohamed Atalla i Dawon Kahng z Bell Labs.

MOSFET z kanałem N i P - symbole

Istnieją dwa rodzaje tranzystorów MOSFET: z kanałem typu N i z kanałem typu P. N-MOSFET włącza się, gdy bramka ma wyższe napięcie niż źródło. Zwykle podłączamy go od strony masy, a prąd wpływa do niego przez dren. P-MOSFET działa odwrotnie: włącza się, gdy bramka ma niższe napięcie niż źródło. Stawiamy go od strony plusa zasilania, a prąd wypływa z niego przez dren. Na schematach odróżnimy je po kierunku strzałki w symbolu.

Tranzystor MOSFET z kanałem N i P - symbole stosowane na schematach z oznaczeniem wyprowadzeń G, D, S

Symbole tranzystorów N-MOSFET i P-MOSFET z kierunkiem prądu drenu

W symbolu N-MOSFET strzałka wskazuje do środka, a w P-MOSFET na zewnątrz. W projektach z mikrokontrolerami częściej używa się tranzystorów z kanałem N, bo łatwiej nimi sterować, a przy tej samej wielkości mniej się grzeją.

Parametry MOSFET - na co patrzeć przy wyborze?

Wszystkie parametry tranzystora znaleźć można w jego nocie katalogowej, ale do wyboru wystarczy zwykle kilka z nich. Najważniejsze parametry tranzystorów MOSFET to:

  • maksymalny prąd drenu ID - ile prądu może płynąć przez tranzystor,
  • maksymalne napięcie UDS - jakie napięcie tranzystor może przełączać,
  • rezystancja RDS(on) - im mniejsza, tym mniej tranzystor się grzeje,
  • napięcie progowe UGS(th) - przy jakim napięciu bramki zaczyna przewodzić,
  • maksymalne napięcie bramki UGS - jego przekroczenie uszkadza bramkę.

W pełni włączony MOSFET zachowuje się jak bardzo mały rezystor. Przykładowo, IRLZ44N ma rezystancję RDS(on) = 0,022 Ω. Przy prądzie 5 A zamieni się w nim w ciepło P = I2 · R = 25 · 0,022 = 0,55 W. To na tyle mało, że często wystarczy niewielki radiator albo nawet sama obudowa.

Uwaga na częsty błąd: napięcie progowe to nie jest napięcie pełnego włączenia. Przy napięciu progowym przez tranzystor płynie dopiero maleńki prąd. Żeby MOSFET włączył się całkowicie, napięcie na bramce musi być wyraźnie wyższe - w zwykłych tranzystorach producenci podają RDS(on) zazwyczaj przy 10 V. Więcej o parametrach tych elementów znaleźć można w naszym darmowym kursie elektroniki, a konkretnie w części o tranzystorach unipolarnych:

Kurs elektroniki II – #10 – tranzystory unipolarne (MOSFET)
Kurs elektroniki II – #10 – tranzystory unipolarne (MOSFET)

Tranzystory bipolarne poznaliśmy podczas kilku ćwiczeń z pierwszego kursu podstaw elektroniki. Tranzystory innego typu były dla nas wtedy tylko... Czytaj dalej »

Jak podłączyć MOSFET do Arduino?

Najprostszy układ wygląda tak: źródło tranzystora z kanałem N łączymy z GND, urządzenie (np. taśmę LED) podłączamy między plus zasilania a dren. Bramkę łączymy z pinem Arduino UNO. Przy sterowaniu bezpośrednio z 5 V lub 3,3 V trzeba wybrać MOSFET typu logic level, np. IRLZ44N. Zwykły tranzystor przy 5 V włączy się tylko częściowo i będzie się grzał, co widać na wykresie poniżej.

Wykres zależności prądu drenu od napięcia bramka-źródło dla tranzystora MOSFET logic level i standardowego przy sterowaniu z pinu 5 V

Prąd drenu w zależności od napięcia bramki dla MOSFET-a logic level i standardowego - przebiegi poglądowe

Do układu warto dodać dwa rezystory. Pierwszy, o wartości od 100 Ω do 1k, wstawiamy między pin a bramkę - ogranicza on chwilowy prąd przy przełączaniu. Drugi to rezystor pull down (rezystor ściągający) ok. 10k między bramką a źródłem. Pilnuje on, żeby tranzystor był wyłączony, zanim program ustawi pin, np. tuż po włączeniu zasilania. Sterując bramką sygnałem PWM, można płynnie regulować jasność LED albo prędkość silnika - więcej w części kursu o sterowaniu sygnałem PWM.

Gotowy przykład sterowania MOSFET-em z Arduino znaleźć można w naszym darmowym kursie Arduino, a konkretnie w części o syrenie alarmowej i MOSFET-ach w praktyce:

Kurs Arduino II – #3 – syrena alarmowa, MOSFET w praktyce
Kurs Arduino II – #3 – syrena alarmowa, MOSFET w praktyce

Zdarza się, że korzystając z Arduino chcemy użyć podzespołów, które wymagają napięcia wyższego od 5V. Tutaj przydatne okazują się... Czytaj dalej »

Obudowy i popularne tranzystory MOSFET

Tranzystory MOSFET produkowane są zarówno w małych obudowach, które nie wymagają chłodzenia, jak i w większych, przystosowanych do radiatora. Małe tranzystory, np. 2N7000 w obudowie TO-92, przełączają prądy do ok. 200 mA. Tranzystory mocy, np. IRF540N, IRLZ44N czy IRF9Z34 z kanałem P, mają zwykle obudowę TO-220 z metalową płytką do przykręcenia radiatora. Przykłady ich użycia pokazaliśmy w części kursu o projektach z tranzystorami i MOSFET-ami.

Pojedyncze tranzystory sprzedawane są zwykle w paczkach po kilka sztuk, osobno w wersjach z kanałem N i P. Tranzystory MOSFET z kanałem N i P są dostępne w Polsce u naszego partnera - w sklepie Botland, który ma w swojej ofercie tysiące produktów dla elektroników i makerów.

Jak sprawdzić tranzystor MOSFET?

Jak sprawdzić tranzystor MOSFET multimetrem? Wystarczy tryb testu diod. W środku tranzystora jest wbudowana dioda między źródłem a drenem (ang. body diode). W sprawnym N-MOSFET po przyłożeniu czerwonej sondy do źródła, a czarnej do drenu miernik pokaże kilkaset miliwoltów. Po zamianie sond nie powinien nic pokazać.

Można też sprawdzić, czy tranzystor się włącza. Wystarczy na chwilę dotknąć czerwoną sondą bramki, a czarną źródła - bramka się naładuje, a pomiar między drenem a źródłem pokaże wyraźnie mniejszą wartość niż wcześniej. Po zwarciu bramki ze źródłem tranzystor znów się wyłączy. Wygodniej zrobi to tester elementów, np. FNIRSI LCR-P1, który sam rozpozna MOSFET z kanałem N lub P i jego wyprowadzenia.

Cienki izolator może przebić nawet ładunek zgromadzony na ubraniu, dlatego tranzystory najlepiej przechowywać w opakowaniach antystatycznych, a przed pracą dotknąć uziemionego przedmiotu. W gotowym układzie bramka nie powinna „wisieć w powietrzu” - stąd rezystor ściągający opisany wyżej.

Co o tym sądzisz? Oceń ten wpis:

Średnia ocena 4 / 5. Głosów łącznie: 2

Nikt jeszcze nie głosował, bądź pierwszy!

Artykuł nie był pomocny? Jak możemy go poprawić? Wpisz swoje sugestie poniżej. Jeśli masz pytanie to zadaj je w komentarzu - ten formularz jest anonimowy, nie będziemy mogli Ci odpowiedzieć!

Co o tym sądzisz? Oceń ten wpis:

Średnia ocena 4 / 5. Głosów łącznie: 2

Nikt jeszcze nie głosował, bądź pierwszy!

Artykuł nie był pomocny? Jak możemy go poprawić? Wpisz swoje sugestie poniżej. Jeśli masz pytanie to zadaj je w komentarzu - ten formularz jest anonimowy, nie będziemy mogli Ci odpowiedzieć!

Odnośniki do niektórych produktów umieszczone w tym wpisie prowadzą do głównego partnera serwisu – sklepu Botland. Nie są to linki afiliacyjne. Na tej podstronie opisaliśmy na czym dokładnie polega nasza współpraca.