Kursy • Poradniki • Inspirujące DIY • Forum
Tranzystor bipolarny - co warto wiedzieć?
Tranzystor bipolarny to półprzewodnikowy, aktywny element elektroniczny o trzech wyprowadzeniach, który wzmacnia sygnały i przełącza prąd. Często nazywa się go tranzystorem BJT (ang. bipolar junction transistor). Niewielki prąd bazy pozwala sterować wielokrotnie większym prądem kolektora, np. płynącym przez diody LED, przekaźnik albo silnik.
Jak działa tranzystor bipolarny?
Wyprowadzenia tranzystora bipolarnego mają ściśle ustalone nazwy: baza (B), emiter (E) i kolektor (C lub K). Najpopularniejsze tranzystory małej mocy zamykane są w niewielkich obudowach TO-92 z trzema nóżkami. Element ten ma długą historię - pierwszy tranzystor zbudowano w Bell Labs w 1947 roku, a rok później William Shockley opisał tranzystor złączowy, czyli właśnie bipolarny. Więcej o tych początkach można przeczytać w artykule: historia tranzystora w skrócie.
- Tranzystor NPN 2N2222A
- Tranzystor PNP BC556B
Wewnątrz znajdują się trzy warstwy półprzewodnika, które tworzą dwa złącza: baza-emiter oraz baza-kolektor. Emiter jest silnie domieszkowany, baza jest bardzo cienka, a kolektor zajmuje największy obszar. Dzięki takiej budowie większość nośników ładunku wstrzykiwanych z emitera nie zatrzymuje się w bazie, tylko przechodzi dalej do kolektora.
Tranzystorem sterujemy za pomocą złącza baza-emiter. Po wprowadzeniu go w stan przewodzenia i wymuszeniu niewielkiego prądu bazy IB przez kolektor popłynie prąd IC o wielokrotnie większym natężeniu. Zgodnie z I prawem Kirchhoffa przez emiter płynie prąd równy sumie tych dwóch: IE = IB + IC. Co ważne, tranzystor bipolarny jest sterowany prądem, a MOSFET napięciem - to najważniejsza praktyczna różnica między tymi elementami.
Stany pracy tranzystora bipolarnego
Złącze baza-kolektor może być w tym czasie zatkane albo otwarte, co zależy od tego, w jakim stanie pracuje tranzystor. Rozróżniamy trzy najważniejsze stany pracy tranzystora bipolarnego:
- stan zatkania,
- stan aktywny,
- stan nasycenia.
W stanie zatkania tranzystor zachowuje się jak rozwarty wyłącznik. Prąd bazy nie płynie, więc nie płynie też prąd kolektora - przez element przepływają tylko pomijalnie małe prądy upływu.
W stanie aktywnym tranzystor wzmacnia słabe sygnały, np. dźwiękowe. Prąd kolektora jest wtedy β-krotnie większy od prądu bazy, czyli obowiązuje zależność IC = β · IB. Współczynnik β to tzw. współczynnik wzmocnienia prądowego (w katalogach oznaczany też jako hFE lub h21E).
W popularnych tranzystorach małej mocy wynosi zwykle od kilkudziesięciu do kilkuset i różni się nawet między egzemplarzami tego samego typu. Zależność prądu kolektora od napięcia kolektor-emiter widać na charakterystyce poniżej.
W stanie nasycenia prąd kolektora ogranicza wyłącznie element włączony z nim w szereg, np. żarówka, dioda z rezystorem albo silnik. Przez bazę płynie wtedy prąd wyraźnie większy, niż wynikałoby to ze wzoru IC = β · IB, a dalsze zwiększanie prądu bazy nie zwiększa już prądu kolektora. W tym stanie straty mocy w tranzystorze są najmniejsze, więc element dobrze sprawdza się jako elektroniczny wyłącznik, nazywany fachowo kluczem nasyconym.
Gdy tranzystor przewodzi, napięcie baza-emiter wynosi ok. 0,7 V. Jeśli napięcie kolektor-emiter spada do 0,2 V lub mniej, tranzystor jest nasycony.
Jak rozpoznać stan pracy w działającym układzie? Wystarczy zmierzyć dwa napięcia. Jeżeli tranzystor jest włączony (płynie prąd kolektora, a tranzystor jest aktywny albo nasycony), napięcie między bazą a emiterem osiąga charakterystyczną wartość ok. 0,7 V. O tym, czy jest nasycony, czy aktywny, decyduje napięcie między kolektorem a emiterem. Najważniejsze cechy wszystkich trzech stanów zebrano w tabeli poniżej.
W praktyce hobbystycznej tranzystor najczęściej pracuje jako przełącznik, czyli na zmianę w stanie zatkania i nasycenia. Stan aktywny wykorzystuje się głównie we wzmacniaczach, choć do wzmacniania sygnałów analogowych często sięga się po gotowy wzmacniacz operacyjny.
Tranzystor NPN i PNP - czym się różnią?
Rozróżniamy dwa typy tranzystorów bipolarnych: NPN oraz PNP. Kolejność liter mówi o układzie warstw półprzewodnika typu N i typu P w strukturze tranzystora. Zasada działania obu typów jest taka sama, różnią się natomiast kierunkiem przepływu prądów i, co za tym idzie, zwrotem napięć między elektrodami. Symbole obu tranzystorów widoczne są poniżej.
Strzałka w symbolu zawsze stoi przy emiterze i pokazuje kierunek prądu. W tranzystorze NPN skierowana jest na zewnątrz, a w tranzystorze PNP do środka. Pomaga w tym angielska formułka „Not Pointing iN” (NPN, czyli strzałka nie wskazuje do środka). Tranzystor NPN otwiera się, gdy baza ma napięcie wyższe od emitera, dlatego zwykle łączy się go emiterem do masy. PNP włącza się „od strony plusa” - emiter podłączamy do zasilania, a tranzystor otwiera się po obniżeniu napięcia bazy.
Tranzystor jako klucz - jak podłączyć do Arduino?
Wyprowadzenia mikrokontrolera mogą dostarczyć tylko niewielki prąd, więc nie nadają się do bezpośredniego sterowania silnikiem, przekaźnikiem czy dłuższym paskiem diod. Tu z pomocą przychodzi tranzystor pracujący jako klucz nasycony. W najprostszej wersji emiter tranzystora NPN łączymy z masą, obciążenie umieszczamy między plusem zasilania a kolektorem. Bazę łączymy z pinem Arduino UNO przez rezystor ograniczający prąd.
Jak dobrać rezystor bazy? Przykładowo, cewka przekaźnika pobiera 80 mA, a w roli klucza użyjemy tranzystora BC337. Przyjmując ostrożnie β = 100, minimalny prąd bazy wynosi 0,8 mA. Żeby tranzystor na pewno się nasycił, warto dać kilka razy więcej, np. ok. 4 mA. Na rezystorze odłoży się 5 V - 0,7 V = 4,3 V, więc R = 4,3 V / 4 mA ≈ 1,1 kΩ. W praktyce wystarczy popularny rezystor 1k.
Uwaga! Przy obciążeniu indukcyjnym (przekaźnik, silnik, elektrozawór) równolegle do obciążenia trzeba dodać diodę katodą do plusa zasilania. Bez niej przepięcie przy wyłączaniu może uszkodzić tranzystor.
Więcej informacji na temat praktycznego wykorzystania tranzystorów znaleźć można w naszym darmowym kursie elektroniki, a konkretnie w części o tranzystorach bipolarnych w praktyce:
Kurs elektroniki - #7a - tranzystory bipolarne w praktyce
W tej części kontynuujemy podróż przez krainę półprzewodników – pora poznać tranzystory, bez których dzisiejszy świat wyglądałby... Czytaj dalej »
Przy prądach rzędu kilku amperów zamiast pojedynczego tranzystora bipolarnego stosuje się zwykle układ Darlingtona albo tranzystor MOSFET, który nie pobiera prądu sterującego w stanie ustalonym. Przykłady takich układów opisaliśmy w części kursu o projektach z tranzystorami i MOSFET-ach.
Popularne tranzystory bipolarne
Tranzystory bipolarne często występują w parach komplementarnych, czyli w wersjach NPN i PNP o zbliżonych parametrach. W projektach hobbystycznych najczęściej spotyka się następujące modele:
- BC547 (NPN) i BC557 (PNP) - małej mocy, prąd kolektora do 100 mA,
- BC337 (NPN) i BC327 (PNP) - małej mocy, prąd kolektora do 800 mA,
- 2N2222 (NPN) i 2N2907 (PNP) - uniwersalne, do kilkuset miliamperów,
- BD139 (NPN) i BD140 (PNP) - średniej mocy, w obudowie TO-126,
- TIP120 - tranzystor Darlingtona NPN w obudowie TO-220, do kilku amperów.
Tranzystor Darlingtona to w rzeczywistości dwa tranzystory połączone w jednej obudowie, których współczynniki wzmocnienia się mnożą. Taki element można wysterować bardzo małym prądem, kosztem większego spadku napięcia w stanie nasycenia. Szczegóły znaleźć można w części kursu o układzie Darlingtona. Na początek warto mieć pod ręką zestaw kilku popularnych typów.
- Zestaw tranzystorów bipolarnych TO-92
- Organizer z tranzystorami NPN i PNP
Pojedyncze tranzystory, takie jak BC547, kupuje się zwykle w małych paczkach, a zestawy zawierają kilkanaście typów w jednym organizerze. Tranzystory bipolarne NPN i PNP są dostępne w Polsce u naszego partnera - w sklepie Botland, który ma w swojej ofercie tysiące produktów dla elektroników i makerów.
Sprawdź tranzystory bipolarne w Botland »
Jak sprawdzić tranzystor bipolarny?
Jak sprawdzić tranzystor bipolarny multimetrem? Wystarczy przełączyć miernik w tryb testu diod i potraktować tranzystor jak dwie diody połączone bazami. W sprawnym tranzystorze NPN po przyłożeniu czerwonej sondy do bazy, a czarnej do emitera (lub kolektora) miernik pokaże ok. 0,5-0,7 V. Po zamianie sond złącza nie powinny przewodzić.
Między kolektorem a emiterem prąd nie powinien płynąć w żadnym kierunku. W tranzystorze PNP wszystkie kierunki są odwrotne.
Ten sam pomiar pozwala znaleźć bazę nieopisanego elementu - to wyprowadzenie, które przewodzi w stronę obu pozostałych. Podstawy pracy z miernikiem opisaliśmy w części kursu o multimetrze i pomiarach. Wiele multimetrów ma też gniazdo hFE do pomiaru wzmocnienia, a jeszcze wygodniejszy jest tester elementów elektronicznych, np. FNIRSI LCR-P1. Taki tester sam rozpoznaje typ tranzystora i jego wyprowadzenia, a na ekranie pokazuje m.in. współczynnik hFE.
- Tester elementów FNIRSI LCR-P1
- Wynik pomiaru tranzystora NPN
Warto pamiętać, że kolejność wyprowadzeń zależy od typu tranzystora, nawet w tej samej obudowie TO-92. Przykładowo, w BC547 patrząc na płaską stronę obudowy, mamy kolejno kolektor, bazę i emiter, a w 2N3904 emiter, bazę i kolektor. Przed pomiarem lub wlutowaniem elementu najlepiej zajrzeć do noty katalogowej - jak ją czytać, wyjaśniliśmy w artykule o dokumentacji technicznej.
Chcesz wiedzieć więcej? Zadaj pytanie na naszym forum o elektronice - chętnie doradzimy!
Odnośniki do niektórych produktów umieszczone w tym wpisie prowadzą do głównego partnera serwisu – sklepu Botland. Nie są to linki afiliacyjne. Na tej podstronie opisaliśmy na czym dokładnie polega nasza współpraca.













































